Nhiều người tưởng trị liệu xạ chỉ là «bật máy và chiếu thẳng vào khối u». Liệu pháp proton không hề như vậy — nó gần với việc may đo hơn:không có hai bệnh nhân nào có cùng một kế hoạch.
Liệu pháp proton cá nhân hóa là một quá trình hệ thống và đa chuyên khoa, và nhà vật lý y tế đóng vai trò người thiết kế. Khi kế hoạch điều trị được xây dựng cho một bệnh nhân, nhà vật lý sử dụngviệc bố trí trường chiếu riêng biệt, tối ưu hóa liều và điều chỉnh thích ứngđể tác động chính xác vào khối u trong khi bảo vệ tối đa các cơ quan khỏe mạnh xung quanh.
01 — Trước tiên xác định thể tích mục tiêu, sau đó thiết lập mục tiêu liều
Vạch thể tích mục tiêu
Bác sĩ lâm sàngsử dụng CT lập kế hoạch — cùng với tiền sử bệnh, mô bệnh học và chẩn đoán của bệnh nhân — để xác địnhcác thể tích khối u mục tiêu (GTV, CTV)vàcác cơ quan nguy cơ (OARs)gần đó cần được bảo vệ riêng.
Giới hạn liều
Nhà vật lý và bác sĩcùng thiết lập mục tiêu liều, đảm bảo tổn thương nằm trong vùng liều cao trong khi liều tới mô khỏe mạnh và các cơ quan nguy cơ luôn thấp hơn ngưỡng dung nạp một cách chặt chẽ. Nói một cách đơn giản:trao đủ liều nơi cần tác động, và giữ vững nơi không nên tác động.
02 — Công việc cốt lõi của nhà vật lý: thiết kế «kế hoạch may đo»
1) Lựa chọn trường chiếu: không có mẫu, mỗi ca khác nhau
Nhà vật lý cân nhắc đặc thù của từng ca —đặc điểm của mô mà chùm tia đi qua để tới khối u, ảnh hưởng của chuyển động và sai số định vị đối với liều, cùng tác động của hiệu lực sinh học cao ở cuối trường chiếu lên các cơ quan nguy cơ— và chọn các góc trường chiếu phù hợp nhất với bệnh nhân đó.
Hãy lấy ca u ở đáy sọ dưới đây. Vì mục tiêu nằm gần các cấu trúc quan trọng như dây thần kinh thị giác và thân não, một trường chiếu thông thường sẽ đi qua dây thần kinh thị giác, và mép xa của nó sẽ chạm gần thân não. Việc thêm mộttrường chiếu không đồng phẳngthay đổi hoàn cảnh: hướng chùm tia chạy song song với thân não, đưa liều lên thân não xuống thấp nhất có thể.
2) Tối ưu hóa lặp lại chùm tia và liều — làm cho chùm proton «dừng» đúng nơi cần dừng
Nhà vật lý tận dụngđỉnh Bragg, đặc trưng vật lý của chùm proton, điều chỉnhnăng lượng chùm tia, vị trí và cường độđể vùng liều cao lặn lại chính xác bên trong khối u ở các độ sâu khác nhau:liều giảm nhanh xuống không ở phía sau khối u.Đối với các ca đặc biệt — bệnh nhân có cấy ghép vú, hoặc nhịp thở gây dịch động phổi — nhà vật lý cũng thu thập các thông số vật liệu chi tiết hoặc đưa vào mộthệ thống phản hồi hô hấp đồng bộ (gating), tối ưu hóa kế hoạch một cách riêng biệt để phép tính liều chính xác và phân bố liều đạt mức tốt nhất.
03 — Từ kiểm tra trước điều trị đến điều chỉnh trong quá trình điều trị: quản lý động suốt toàn bộ quá trình
1) Trước điều trị: thực hiện một cuộc «diễn tập tổng»
Kiểm tra liều.Trước khi bắt đầu điều trị chính thức, nhà vật lý tái hiện lại kịch bản điều trị thực tế từ đầu đến cuối, tiến hành kiểm tra liều toàn diện chomỗi bệnh nhân, mỗi kế hoạch và mỗi góc chiếu, để những đã lên kế hoạch khớp với những thực sự sẽ được thực hiện. Bước này giống như một cuộc diễn tập tổng trước ngày diễn ra — điều trị chỉ bắt đầu khi mọi yếu tố đã khớp.
2) Trong quá trình điều trị: liên tục «tinh chỉnh», tức lập kế hoạch thích ứng
Trong quá trình điều trị, nếucân nặng của bệnh nhân thay đổi, khối u thu nhỏ, hoặc các cấu trúc giải phẫu khác thay đổinhà vật lý và bác sĩ đánh giá hậu quả kịp thời và điều chỉnh kế hoạch khi cần (lập kế hoạch thích ứng), để toàn bộ quá trình luôn chính xác và an toàn, với việc phân phối liều tốt hơn và kết quả tốt hơn.
Bệnh nhân ung thư phổi dưới đây là một ca như vậy. Vì khối u thu nhỏ rõ rệt trong quá trình điều trị, cần phải lập kế hoạch thích ứng ngay lập tức để hạ liều của mô khỏe mạnh trong khi vẫn tác động chính xác vào khối u.
Lập kế hoạch liệu pháp proton không phải là việc «thực thi kế hoạch» một cách cơ học. Nó đòi hỏi nhà vật lý phải thiết kế kế hoạch cá nhân hóa phù hợp nhất theo tình hình thực tế củatừng bệnh nhân một, và luôn theo dõi, điều chỉnh suốt toàn bộ quá trình điều trị.
Thiết kế«một bệnh nhân, một kế hoạch»thiet kế chính xác kết hợp với giám sát và điều chỉnh liên tục là yếu tố tối đa hóa cả hiệu quả và tính an toàn của liệu pháp proton.
Viết bởi Liu Kai, Vật lý y tế, Bệnh viện Ung thư Concord Quảng Châu.